Ngày 12 tháng 12 năm 2012, nhà thờ làm lễ kỷ niệm 850 năm ngày thành lập. Tuy nhiên không phải người Pháp nào cũng biết hết các bí mật về Notre Dame de Paris.
1 – Người sáng lập bình dị
Giám mục Maurice thành Sully, người đã phát động việc xây dựng Nhà thờ Đức Bà Paris vào năm 1163 là con trai của một người cai thầu và nữ tiều phu. Được dạy dỗ bởi các tu sĩ gần Sully, ông được cử đến Paris để tiếp tục việc nghiên cứu, sau đó gia nhập Hội đồng Kỳ mục nhà thờ Đức Bà trước khi được bầu làm Giám mục bởi những người cộng sự.
Ngày nọ khi mẹ ông đến thăm, phục trang như một phụ nữ tư sản, ông đã yêu cầu bà ăn mặc lại như người thôn dã mà ông đã từng biết.
2 – Xây dựng trên nền 4 nhà thờ
Giả thuyết khảo cổ mới nhất ước tính rằng không dưới 4 công trình tôn giáo khác nhau được tiếp nối, làm nền móng cho nhà thờ hiện nay, tất cả được xây dựng ở cùng một địa điểm: l’île de la Cité, bao gồm: Nhà thờ Công giáo cổ thế kỷ IV; Nhà thờ chính toà thời Merowinger; Nhà thờ thời Carolus và một nhà thờ phong cách La Mã. Các nhà thờ này dần dần bị phá hủy để xây dựng nhà thờ hiện thời. Những hòn đá thánh đôi khi được mài lại để tái sử dụng trong việc xây móng.
3 – Nhà thờ vặn
Dàn hợp xướng của nhà thờ, ở ngay hướng mặt trời mọc, không ở ngay bên phải gian đại sảnh, mà bố cục lại hơi chếch về phía trái. Tương truyền rằng đó là một phong tục cổ biểu trưng cho cái cúi đầu trên thánh giá của Chúa.
4 – Bức tượng cổ xưa nhất
Đó là bức tượng Đức mẹ Đồng Trinh trên khuôn cổng chính, ngay cổng vào của Thánh Anne (le portail Sainte-Anne), bên phải mặt tiền, đang bế Chúa Hài Đồng đang ngủ. Một kiệt tác của kiến trúc La Mã, bắt nguồn từ giữa thể
kỷ XII, bức tượng thuộc về một nhà thờ cổ và thợ đẽo đá đã tái sử dụng nó cho cánh cổng. Tượng được bảo toàn qua cuộc Cách mạng.
5 – Điểm nhấn lớn của thời Trung Cổ
Khi gian đại sảnh được hoàn thành cuối thể kỷ XII, Nhà thờ Đức Bà Paris là công trình công giáo lớn nhất ở
các nước phương Tây và là công trình còn sót lại trong suốt thời kỳ đầu thế kỷ XIII, đến tận khi xây dựng các nhà thờ khác, như nhà thờ Chartres và Reims. Nhà thờ Đức Bà biểu trưng cho sự giàu có và quyền lực của thủ phủ thời Capet dưới sự trị vì của vua Philippe Auguste.
6 – Khu vườn dưới vòm mái
21 hecta rừng sồi bị đốn hạ để thực hiện một trong những cấu trúc oai hùng nhất thể kỷ XIII, với cái tên ‘‘Khu rừng’’. Nơi mỗi cái xà vốn là một gốc cây khác nhau, 1300 cây sồi đã bị đốn, trong số đó, một vài cây có niên đại từ thế kỷ IX.
7 – Sự hỗn loạn được cho phép
Người ta đã biết lễ hội cuồng đãng trong tiểu thuyết của Victor Hugo. Trên thực tế đó là một buổi đảo chính tổ chức bởi những học giả trẻ từ 28 tháng 12 đến mùng 6 tháng 1, thời gian tương ứng với việc thay đổi lịch. Kẻ đầu têu của cuộc thác loạn hỗn độn này đứng gần Đức Giám mục, chủ trì điệu hát, các bài nhại lại chính quyền. Người dân lao vào buổi lễ lạt, đến độ có thể nhảy, ăn trên bàn thờ, đốt những miếng gỗ lót cũ trong các bình xông hương. Ban đầu thì vẫn được chấp chứa nhưng sau đó bị đóng khung hạn chế dần dân. Cuối cùng là trấn áp, lễ hội biến mất vào thế kỷ XVI.
8 – Đe dọa phá hủy
Do bởi Cách mạng, nhà thờ nay chỉ còn là hình bóng của nguyên bản xa xưa: của cải bị mất cắp, các bức tượng bị phá hủy, chóp tháp bị sụp đổ… Người ta thậm chí còn dự định san bằng và bán hết các tảng đá. Phải chờ đến khi có tác phẩm nổi tiếng của Victor Hugo ra đời năm 1831, làn sóng tái khám phá di sản Pháp được dấy lên để dự án đại trùng tu được bắt đầu.
9 – Violet-le-Duc bất tử
Kiến trúc sư nổi tiếng, người trùng tu và trang hoàng nhà thờ giữa thế kỷ XIX, cũng được tạc tượng và xếp trong nhóm các tông đồ, đặt dưới chân chóp tháp mà ông đã cho xây dựng. Người ta có thể nhận ra ông trong hình hài của thánh Thomas, vị thánh bảo trợ cho các kiến trúc sư. Ông là người duy nhất (trong số các bức tượng tông đồ) quay lại để ngắm nghía tác phẩm của mình.
10 – Thánh tích trên mái
Chóp đại sảnh bao gồm 3 thánh tích vô giá ở độ cao 93m: một mẫu của vòng miện thánh giá Chúa Jesus; thánh tích của thánh Denis – giám mục đầu tiên của Paris; và một di vật khác của thánh Geneviève, người bảo hộ thủ đô, tu viện của thánh nữ từ lâu đã là một trong những tu viện nổi tiếng nhất của thành phố. Tất cả thánh tích được tìm thấy ngay dưới tháp canh gà trống nổi tiếng, toả bóng ngự trị cả thành phố Paris này.